•  

    Tolerantie

    is nooit makkelijk

     

     

     

     

     

     

     

  • Dit is de website van Jan Waszink, onderzoeker en docent in de geschiedenis van tolerantie en secularisering. Het historische materiaal waarin ik onderzoek heb gedaan, gaat vaak over gelijksoortige problemen als in het maatschappelijke debat van nu: verdraagzaamheid, secularisering, polarisatie, vrijheid van meningsuiting. Met die kennis over het verleden probeer ik bij te dragen aan de debatten van vandaag.

  • Maatschappelijk debat

    Mijn bijdragen aan diverse media

     

    Bestuur en media voeden polarisatie

    Jagen media en overheden de polarisatie onbedoeld mede aan?

    <!-- @page { margin: 0.79in } P { margin-bottom: 0.08in } A:link { so-language: zxx } -->

    Na de avondklokrellen, de verslagen ervan in de media en de reacties erop van bestuurders maken onderzoeker en adviseur gedragscommunicatie en communicatiestrategie Hanneke de Bruin en ik ons zorgen over de gevolgen voor de polarisatie in de samenleving. ‘Media en bestuurders moeten nadenken over hun rol.’ Lees het interview door Wouter Boonstra in Binnenlands Bestuur hier.

    Lockdownrellen en Polarisatie: wat is de les?

    De media moeten hun eigen rol onder de loep nemen

    De avondklok leidde eerst tot rellen en nu tot juridisch gesteggel. En de media doen daar vanzelfsprekend verslag van. Het is de vraag of zo de sociale samenhang of juist de tegenstellingen worden vergroot. En wat kunnen de media hieruit leren? Samen met Hanneke de Bruin schreef ik een opiniestuk in het Brabants Dagblad.

    Caroline Fourest en de laicité: Gewapende woorden?

    Opkomen voor de laicité is geen controversieel standpunt

    Het stand punt van de journaliste Caroline Fourest is veel genuanceerder dan haar introductie als controversieel schrijfster doet vermoeden. Het is wel cruciaal dat een overheid die de laicité voorstaat, zich aan haar eigen principes houdt, betoog ik in een reactie die hier te vinden is.

    De moord op Samuel Paty is een test

    Respect voor de wet is cruciaal in tijden van spanningen

    Na de moord op de Franse docent Samuel Paty is het zaak dat alle partijen, in de eerste plaats de overheid, conform de wet blijven handelen. Geen heksenjacht of eigenrichting tegen bepaalde groepen, betoog ik in een opiniestuk in Trouw.

    Masterpiece Cakeshop en de Weigerambtenaar

    Het principiële gelijk hoeft niet op ieder punt te worden uitgevochten

    De Washington Post berichtte opnieuw over de zaak van de banketbakker in Colorado die weigert gelegenheidstaarten te bakken voor homo’s en transgenders. De inmiddels fameuze kwestie betreft een fundamenteel conflict van rechten in een vrije samenleving. Ik schreef er een opiniestuk over op Vrij Links.

    Islamitisch lesboek geeft reden tot waakzaamheid

    Seksuele voorlichting op de islamitische basisschool

    Tussen tolerantie van religies en tolerantie van homosexualiteit bestaat een spanning. Hebben we hier twee toleranties die elkaar in principe uitsluiten? Of tolereren we intolerantie? En als we dat niet doen, wie is dan intolerant, een geloof dat homosexualiteit niet tolereert of een samenleving die dat geloof niet tolereert? Op de onderwijsblog van NRC verscheen hierover een opiniestuk van mijn hand (ook hier te downloaden)

    Niet God, maar de mens is de motor van het moraal

    Onderscheid tussen goed en kwaad vereist geen godsdienst

    Voor veel gelovigen is godsdienst de enige basis voor moreel gedrag in mensen: zonder de dreiging van een straf van boven, tijdens of na dit leven, zou de mens slechts tot egoïstisch en immoreel gedrag geneigd zijn. Een korte blik op de geschiedenis van het Westen laat echter zien dat deze visie in strijd is met de feiten; lees mijn betoog op Vrij Links.

    Cultuurrelativisme en de Westerse Zending

    De Westerse 'missie' is zonder dialoog gedoemd te mislukken.

    Onlangs berichtten de media over de recente vergadering van de Commission on the Status of Women van de Verenigde Naties, waar een krachtige poging van conservatieve krachten om de uitbouw van vrouwenrechten te beknotten, werd weggestemd. Deze gebeurtenis laat de wrijving zien tussen een op westerse principes gebaseerde progressieve agenda en de tegenkrachten die deze ontmoet.

    Toleration in the Dutch Republic? Johannes Wtenbogaert and the Remonstrant minority

    The reality of toleration in the 1620s

    Where polarisation rises, freedom of thought and expression suffer. Wtenbogaert's and the Remonstrants' experiences of persecution in the Dutch Republic in the 1620s remind us that defending the freedom of expression is incompatible with driving up polarisation in society, as I argue on the Leiden Special Collections Blog.

    Afbraak Geesteswetenschappen

    Geesteswetenschappen zijn een basis van sociale vooruitgang

    De overheveling van geld naar technische studies pakt rampzalig uit voor de geesteswetenschappen. Terwijl die in de moderne tijd juist van cruciaal belang zijn, zoals door mij betoogd in het NRC.nl Onderwijsblog (of download hier).

     

    Opinie: Hugo de Groot was niet fout

    Rechtsgeleerde keurde slavernij wel degelijk af

    Hugo de Groot zou slavernij hebben 'vergoelijkt', betoogden twee Leidse historici in Mare. Maar dat deed De Groot helemaal niet. Bovendien heeft het weinig zin een geleerde uit de 17e eeuw naar huidige maatstaven te veroordelen. Het terugprojecteren van morele oordelen uit het heden op het verleden is riskant en kan tot onzinnige veroordelingen en onwetenschappelijke conclusies leiden, aldus mijn tegenspraak in MARE.

    Opinie: Lang leve de waarheid

    Pleidooi voor de vergeten deugd van de bezonnenheid

    In tijden van polarisatie en fake news is het overeind houden van instanties met 'waarheid' als opdracht een zaak van het allerhoogste belang. Wetenschappelijk onderzoek vervult samen met de journalistiek een cruciale rol in het maatschappelijke debat, namelijk het leveren van betrouwbare kennis. MARE.

    Polarisatie versus Vrijheid van Meningsuiting

    De oproep van Frits Huffnagel (maart 2020)

    Het is onwaar dat we de vrijheid van meningsuiting bevorderen door onwelgevallige personen of groepen te beledigen, zoals sommige opiniemakers en cartoonisten, maar ook politici sinds de eeuwwisseling lijken te denken. Integendeel: waar polarisatie toeneemt, komt vroeg of laat de vrijheid van meningsuiting onder druk te staan, betoog ik in een stuk dat hier voor het eerst verschijnt.

    Boerkaverbod

    Oproepen tot burgerhandhaving was geen goed idee

    Het Algemeen Dagblad riep kritiek over zich af door bij een artikel over het boerkaverbod dat op 1 augustus 2019 ingaat, expliciet onder de aandacht te brengen dat “Net als de medewerkers in het openbaar vervoer en in ziekenhuizen en scholen mag u een boerka-drager aanspreken". Mijn commentaar staat op Nieuw Wij.

    Democratie: tweegevecht of groepsgesprek

    Vertegenwoordiging of 'meeste stemmen gelden' ?

    Democratieën in het Westen, vooral die in het VK en de VS, kampen met diepe een interne verdeeldheid. Hierbij spelen twee verschillende opvattingen meespelen over wat democratie in essentie betekent, volgens mijn analyse op Vrij Links.

    Geboortekaartje uit 1581 is nog steeds actueel

    Goed bestuur werd wettelijke plicht van regeringen

    In ziin inhuldigingstoespraak verwees Willem-Alexander naar het Plakkaat van Verlatinge uit 1581. Hierin werd werd (voor het eerst) de morele plicht van een vorst tot behoorlijk bestuur tot een juridische plicht omgeformuleerd. Korte overweging van mij in Trouw van 2 mei 2013

    Al sinds de 16e eeuw gedoogt goede overheid

    Gedogen hoort al eeuwen bij de Nederlanden

    De basis voor het concept van 'gedoogbeleid' werd gelegd door politieke denkers zoals Justus Lipsius uit de 16e eeuw, die 'reason of state' omvormden tot een bruikbaar idee voor het algemene politieke debat. Zie mijn opiniestuk in Trouw uit 2002.

  • Tolerantie

    Wat is het niet ?

    Zeggen wat je wilt

    Debat vraagt om fatsoen

     

    Vrijheid van meningsuiting is geen recht om tegen iedereen te roepen wat je maar wilt. Ook mèt vrijheid van meningsuiting gelden alle regels van sociaal fatsoen.

    Omarmen en bevorderen

    Tolereren is: dulden, gedogen

     

    Groepen geven elkaar wederzijds de ruimte voor gedrag dat een van die groepen eigenlijk afkeurt. En alleen zolang de wet niet overtreden wordt.

    Polariseren

    Polarisatie ondermijnt de verdraagzaamheid

     

    Waar polarisatie toeneemt, komen steevast de verdraagzaamheid en vrijheid van meningsuiting onder druk te staan.

    Lekker makkelijk

    Meningsverschil kan pijn doen

     

    Tolerantie is niet een soort simpel recept om altijd het goede te doen. Tolerantie betekent permanent debat en soms pijnlijke keuzes.

  • Onderzoek

    Beknopt overzicht van mijn onderzoek

    Johannes Wtenbogaert

    Doorzetter ondanks vervolgingen

    In de Nederlandse Republiek in de 17e eeuw was --onder voorwaarden-- ruimte voor vele godsdiensten. Althans, dat is het beeld. In de praktijk stonden sommige kerkgenootschappen toch onder druk door publieke afkeuring en soms maatregelen van stadsbesturen. Een van die groepen was de Remonstrantse kerk. De grondlegger van deze kerk, Johannes Wtenbogaert (1557-1644) beschrijft in zijn brieven en dagboeken onder meer deze vervolgingen. Ik werk aan een nieuwe uitgave van Wtenbogaerts dagboeken, die in Leiden en Rotterdam bewaard worden. Lees hier meer over dit project

    Hugo de Groot

    Wonderkind, jurist en pragmaticus

    Behalve een wereldberoemde jurist was Hugo de Groot (1583-1645) een soort woordvoerder van de regering van het gewest Holland. In die rol schreef hij ook over de Nederlandse Opstand, waaruit de Statenregering was voortgekomen. Een centraal thema in dit werk is de relatie tussen kerk en staat, of godsdienst en politiek. De Groot probeert de invloed van kerken op de politiek terug te dringen om ruimte te maken voor sociale verdraagzaamheid en een effectieve politieke praktijk. Ik vertaalde de tekst in het Nederlands en schreef een uitvoerig nawoord.

    Dit onderzoeksproject gaat over de relatie tussen De Groots geschiedenis van de Opstand en de politieke context van zijn eigen tijd, en was gefinancieerd met een VENI-subsidie van NWO. Mijn vertaling van een deel van De Groots tekst verscheen als Kroniek van de Nederlandse oorlog bij VanTilt. Een recensie door Sander van Walsum in de Volkskrant staat hier.

    Justus Lipsius

    Politieke uitlegger van de klassieken

    De zeer geleerde Joost Lips uit Leuven (1547-1606) was hoogleraar in Leiden en schreef een handboek voor effectief koningsgezag. Hij durfde de omstreden auteurs Machiavelli en Tacitus als uitgangspunt te nemen voor (onder meer) een pleidooi voor het loskoppelen van godsdienst en politiek. Godsdienstbeleid zou afhankelijk moeten zijn van wat haalbaar is in de omstandigheden, een radicale stellingname in zijn tijd. Lipsius pleitte ook voor vrijheid van geweten.

    Ik heb een uitgave met vertaling en inleiding gemaakt van Lipsius' politieke hoofdwerk, de Politica uit 1589, waarvan een samenvatting hier te vinden is.

    Tacitus

    Nuchtere analyticus van het menselijk tekort

    De Romeinse geschiedschrijver Cornelius Tacitus (ca. 55-115 n. Chr.) schreef over het in zijn ogen falende politieke systeem in Rome onder de keizers van de eerste eeuw. Lezers in de 16e en 17e eeuw zagen in zijn realistische analyse een beginpunt om de politiek van hun tijd te hervormen, zodat deze de echte belangen van burgers en onderdanen beter zou dienen en vrede, veiligheid en welvaart beter zou bevorderen. Het doel van dit project is een geschiedenis te maken van de omgang met Tacitus' werken in Europa in (vooral) de 16e en 17e eeuw (het 'Tacitisme' ). Voor meer over dit project kijkt u hier; of hier voor wat meer over Tacitus.

  • Onderwijs

    Enkele recente onderwijsactiviteiten

    Hoe Machiavelli in ons politieke denken terecht kwam. Over de geschiedenis van Reason of State en Secularisering.

    Universiteit Leiden | Rechtenfaculteit | Honours College Law (studiejaren 2016-2018)

    Politieke begrippen en opvattingen kunnen op verschillende manieren geanalyseerd en begrepen worden. Eén manier is te onderzoeken hoe ze ontstaan zijn en welke veranderingen ze sindsdien hebben ondergaan, in welke contexten en met welke bedoelingen ze gebruikt zijn, et cetera. Op deze wijze kan tevens inzicht in de betekenis en toepassingsmogelijkheden worden verkregen van begrippen en opvattingen uit het hedendaagse politieke debat. In dit vak zullen we kijken naar de vroege geschiedenis van het idee van de Raison d' Etat, dat wil zeggen het idee dat politiek werkt volgens een logica van machtsverwerving die in extreme gevallen los staat van de principes van recht, moraal en godsdienst. We volgen deze geschiedenis vanaf het begin in de 16e eeuw tot aan de opname van het begrip in mainstream politiek denken in de loop van de 17e eeuw. Om een beeld te krijgen van de controversen en dilemma’s die dit begrip omringden lezen we teksten van (onder andere) Niccolo Machiavelli, Justus Lipsius, Cornelius Tacitus, Hugo de Groot en Thomas Hobbes, en plaatsen we deze in de contexten van de Reformatie, de tendens naar secularisering van politiek, bestuur en staatsrechtelijk denken, de grote monarchieën van de 17e eeuw, en de opkomst van het concept Natuurrecht.

    Constitutional Thought of the Dutch Revolt

    Universiteit Leiden | Rechtenfaculteit | Honours College Law (studiejaar 2016-2017)

    This course offers an introduction to the various types of constitutional thought expressed in justifications of the Dutch Revolt against the Habsburg monarchy (1566-1648). Several subsequent revolutions have looked at the Dutch Revolt as the first breakthrough of ‘modern’ conceptions of good government, and of the duties of governments towards the people. In this course various influential texts, such as the Plakkaat van Verlatinge (Act of Deposition) and Hugo Grotius' Antiquity of the Batavian Republic, and their constitutional arguments will be discussed in their historical and political contexts. We will look, among others, at the organisation of the government in de Low Countries before the revolt, at the changing ideas on the morality of government in the 16th century and the development from princely virtues to princely duties (and citizens’ rights); at ideas on the right to resistance and specific constitutional rights that were invoked to justify the revolt, and at the idea of an immemorial ‘Ancient Constitution’ in the Low Countries. One of the sessions will take place in the University Library with original copies of some of the books and pamphlets involved.

    War and Peace: Hugo de Groots theorieën over Natuurrecht en Internationale betrekkingen

    Universiteit Leiden | Faculteit Sociale Wetenschappen | Studierichting Internationale Betrekkingen en Organisaties (studiejaar 2017-2018)

    De Hollander Hugo de Groot (1583-1645) wordt gezien als één van de belangrijkste grondleggers van het huidige systeem van internationaal recht. De basis hiervoor is zijn beroemde standaardwerk Recht van Oorlog en Vrede uit 1625. Het doel van het boek is om in het door godsdienstoorlogen verscheurde Europa van de 16e en 17e eeuw een nieuwe, gemeenschappelijke basis te vinden voor de regulering van de verhoudingen tussen staten, en van de oorlogvoering. Het boek bouwt voort op eerder werk van De Groot, onder meer ten behoeve van de Verenigde Oost-Indische Compagnie en haar activiteiten in het Verre Oosten.

    In dit college bekijken we diverse bronnen waaruit De Groot zijn ideeën heeft geput en naar de internationale historische context waarin ze tot stand zijn gekomen. Hierbij zullen we veel thema's tegenkomen die nog altijd actueel zijn, zoals conflicten over godsdienst en secularisering; vragen over de oorsprong van staten en van wetten; over de al dan niet morele aard van de menselijke natuur; en over de wederzijdse rechten en plichten tussen zowel staten als individuen.

    Hugo Grotius' Many Sides

    Universiteit Leiden | Honours Academy (studiejaar 2017-2018)

    This course provides an interdisciplinary overview of the main aspects of Hugo Grotius's (1583-1645) thought. It combines intellectual and political history, history of political thought, philosophy of law, and literature.

    Grotius's thought is at once multi-disciplinary in itself, chronologically variable but also strongly coherent in several of its main aspects. His epoch-making ideas on natural rights for example are closely connected with his interest in reason of state and other aspect of his historical thought, while at the same they embody an attempt to turn contemporary political realism into a more recognizably moral branch of thought. Similarly much of his literary, historiographical and theological pursuits are geared towards closely connected political purposes, which are in turn embedded in the contemporary historical context.

    In this course students will read some key text by Grotius in the fields of philosophy of law, literature, history and politics and discuss their content, historical contexts and purposes (political or other).

  • Bio

    Dr. Jan Waszink

    Classicus| Onderzoeker vroegmoderne tijd | Auteur

    In 1994 ben ik afgestudeerd aan de Universiteit Leiden (Klassieke Talen) en ben momenteel verbonden aan het Scaliger Instituut van de Universiteit Leiden en de afdeling Geschiedenis van de Vrije Universiteit Amsterdam. Ik ben in 2002 gepromoveerd aan de Universiteit van Amsterdam op het politieke denken van Justus Lipsius (1547-1606).

    In de jaren daarna heb ik me gericht op het geschiedkundige werk van Hugo de Groot en de modernisering van het politieke denken vanaf het begin van de 17e eeuw, waarin thema's centraal staan die ook nu weer het maatschappelijk debat bepalen, zoals secularisering, de verhouding tussen godsdienst en politiek, verdraagzaamheid, vrijheid van meningsuiting, de omgang tussen verschillende godsdiensten en culturen, en de rol van wetenschappelijke kennis in het politieke en maatschappelijke debat. In december 2020 start een nieuw meerjarig onderzoeksproject naar de rol rol van de geschiedschrijver Tacitus in de vroege geschiedenis van de secularisering van het politieke en sociale denken in Europa. Dit project is gebaseerd in het Historisch Instituut van de Academie van Wetenschappen in Warschau.

    Ik schrijf regelmatig voor diverse kranten en websites.

  • PUBLICATIES

    Boeken

    • Hugo Grotius, Annals of the War in the Low Countries, ed. with introduction by J. Waszink (Latin/English edition), Bibliotheca Latinitatis Novae (te verschijnen)

     

    J. Waszink, Hugo de Groot in Leiden / Grotius in Leiden, a walking tour Leiden Publications 2017

     

    • Hugo Grotius, De Iure Praedae Commentarius, (full critical edition of the manuscript kept in Leiden UL); Brill Academic Publishers, 2017, zie de online editie.

     

    Hugo de Groot, Kroniek van de Nederlandse Oorlog. De Opstand 1559-1588, vertaling en nawoord door Jan Waszink, Vantilt, Nijmegen, 2014

     

    R. Forrez, J. Spruit en J. Waszink, Novellen 51-100 Amsterdam (Amsterdam University Press), 2011. Corpus Iuris Civilis. Tekst en Vertaling, vol. 11

     

    J. Lipsius, Politica. Six books of Politics or Political Instruction. Ed. with translation and introduction by Jan Waszink, Assen (Van Gorcum), 2004. Bibliotheca Latinitatis Novae (commercial edition of proefschrift UvA, 2002)

     

    • Hugo Grotius, The Antiquity of the Batavian Republic. With the notes by Petrus Scriverius. Edited and translated by Jan Waszink et al., Assen (Van Gorcum), 2000. Bibliotheca Latinitatis Novae.

     

    • Hugo Grotius, De Antiquitate Reipublicae Batavicae (Latijn-Nederlands) uitgegeven en vertaald door het Collegium Classicum cui nomen E.D.E.P.O.L., Arnhem (Gouda Quint), 1995

     

    • J. Jansen, P. Retèl and J. Waszink, Praxis Medicinae Nova Ratio, catalogue of an exhibition in Leiden University Library, 1992; Kleine Publicaties van de Leidse Universiteitsbibliotheek no. 12.

    Artikelen (selectie) | klik hier voor de complete lijst

    'Oldenbarnevelt and Fishes. Satirical Prints from the 12-Years Truce', in: History of European Id, published online 16 June 2020

     

    • 'Religion and government in Hugo Grotius' Annales: orthodoxy, William the Silent and Reason of State' in Grotiana, 2021 (te verschijnen)

     

    'Grotius as Historian' voor de Cambridge Companion to Hugo Grotius (te verschijnen; in de pers)

     

    'University and Court: the case of Leiden, 1572-1618‘ in: B. Lindberg (ed.), Early Modern Academic Culture, proceedings of the conference in Stockholm 7-8 April 2016, Stockholm 2019, p. 139-159

     

    • 'The Praelium Nuportanum by Isaac Dorislaus: Anglo-Dutch relations and strategic historiography', in: History of European Ideas, vol. 42, Issue 8, 2016 , p. 1005-1026

     

    • 'Henry Savile's Tacitus and the English role on the Continent: Leicester, Hotman, Lipsius', in:

    History of European Ideas, vol. 42, Issue 3, 2016, p. 303-319

     

    • 'Lipsius and Grotius: Tacitism' in: History of European Ideas 39/2 (2013), 151-168

     

    • 'Controversies on reason of state: Lipsius on Scripture and Politics': in: R. von Friedeburg (ed.), Politics, Law, Society and Religion in the Politica (1590s-1650s). Interdisciplinary perspectives on an interdisciplinary subject, Studien und Materialien zur Geschichte der Philosophie vol. 88, Hildesheim 2013

     

    • 'New documents on the prohibition of Grotius' Annales et Historiae by the Roman Index' in: Grotiana, N.S. vol. 24-25 (2003-2004), pp. 77-138.

     

    'Tacitisme in Holland: de Annales et Historiae de rebus Belgicis van Hugo de Groot’ in: De Zeventiende Eeuw 20.2 (2004), 240-263

  • Gerelateerde Websites

    Enkele relevante sites over tolerantie en vrijheid van meningsuiting

    Rijksmuseum

    https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/tijdlijn-nederlandse-geschiedenis/1670-1680-tolerantie

    Nieuw Wij

    https://www.nieuwwij.nl/

    Homosexualiteit

    https://www.socialevraagstukken.nl/interview/ervaringen-van-homoseksuele-en-biseksuele-jongeren/

     

    https://www.pestendoetpijn.nl/leerlingen/homoseksualiteit-tolerantie

     

    https://www.ad.nl/wonen/tolerantie-die-is-flinterdun~a1fa9e93

     

    https://www.trouw.nl/nieuws/ook-onder-religieuze-nederlanders-stijgt-de-acceptatie-van-homoseksualiteit~b5e0c04d/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

    Canon van Nederland

    https://www.canonvannederland.nl/

  • Contactgegevens